Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ: Chứng chỉ FSC và quy định EUDR
Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu đồ gỗ nội thất hàng đầu thế giới, với thị trường chính là Mỹ, EU và Nhật Bản. Tuy nhiên, ngành gỗ đang đứng trước áp lực chuyển đổi lớn khi các thị trường nhập khẩu chủ lực liên tục siết chặt quy định về nguồn gốc gỗ hợp pháp và tác động môi trường, buộc doanh nghiệp phải đầu tư nghiêm túc vào chứng nhận và truy xuất chuỗi cung ứng.
Bài viết tổng hợp các yêu cầu quan trọng nhất mà doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu gỗ cần nắm rõ để duy trì khả năng tiếp cận các thị trường khó tính này trong giai đoạn tới.
Chứng chỉ FSC — tiêu chuẩn quản lý rừng bền vững
FSC (Forest Stewardship Council) là hệ thống chứng nhận quốc tế uy tín nhất về quản lý rừng bền vững, đánh giá từ khâu khai thác gỗ nguyên liệu đến chuỗi hành trình sản phẩm (Chain of Custody — CoC) qua từng công đoạn chế biến, gia công. Sản phẩm mang nhãn FSC được người tiêu dùng tại EU, Mỹ đánh giá cao và thường được các nhà bán lẻ lớn yêu cầu như điều kiện bắt buộc khi nhập hàng.
Để đạt chứng chỉ CoC, nhà máy cần xây dựng hệ thống ghi chép tách biệt nguyên liệu có chứng chỉ FSC và không có chứng chỉ trong suốt quá trình sản xuất, tránh lẫn lộn dẫn đến sản phẩm đầu ra không đủ điều kiện gắn nhãn FSC dù nguyên liệu đầu vào đạt chuẩn.
Đạo luật Lacey và VPA/FLEGT
Đạo luật Lacey của Mỹ cấm nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ có nguồn gốc khai thác trái phép, yêu cầu nhà nhập khẩu khai báo chi tiết loài gỗ, quốc gia khai thác. Với thị trường EU, Việt Nam đã ký Hiệp định Đối tác tự nguyện về Thực thi Luật Lâm nghiệp, Quản trị rừng và Thương mại (VPA/FLEGT), là nền tảng cho Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp Việt Nam (VNTLAS) — công cụ giúp doanh nghiệp chứng minh tính hợp pháp của gỗ nguyên liệu trong nước và nhập khẩu.
Doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ hồ sơ nguồn gốc gỗ nguyên liệu, bao gồm hóa đơn mua bán, giấy phép khai thác (với gỗ rừng trồng trong nước) hoặc tờ khai hải quan nhập khẩu (với gỗ nguyên liệu nhập khẩu), để sẵn sàng cung cấp khi cơ quan chức năng hoặc đối tác yêu cầu kiểm tra.
Quy định chống phá rừng EUDR
Quy định Chống phá rừng của EU (EUDR — EU Deforestation Regulation) là bước ngoặt lớn, yêu cầu các sản phẩm gỗ (cùng cà phê, cao su, ca cao và một số nhóm hàng khác) nhập khẩu vào EU phải có dữ liệu định vị địa lý (geolocation) chính xác đến từng lô đất khai thác/canh tác, chứng minh sản phẩm không liên quan đến hoạt động phá rừng sau một mốc thời gian quy định.
Đây là yêu cầu có độ phức tạp kỹ thuật cao, đòi hỏi doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ với vùng nguyên liệu để thu thập dữ liệu định vị, xây dựng hệ thống đánh giá rủi ro chuỗi cung ứng (due diligence) trước khi lô hàng được phép thông quan vào EU.
Chiến lược thích ứng cho doanh nghiệp gỗ Việt Nam
Trước áp lực quy định ngày càng cao, doanh nghiệp nên chủ động xây dựng vùng nguyên liệu gỗ rừng trồng có chứng chỉ FSC hoặc PEFC ngay trong nước, giảm phụ thuộc vào gỗ nhập khẩu có rủi ro truy xuất nguồn gốc cao. Đầu tư vào hệ thống số hóa dữ liệu chuỗi cung ứng — từ vùng trồng, nhà cung cấp nguyên liệu đến từng lô sản xuất — sẽ giúp doanh nghiệp đáp ứng nhanh các yêu cầu về geolocation của EUDR khi chính thức có hiệu lực.
Doanh nghiệp cũng nên chủ động liên kết với các hiệp hội ngành gỗ để cập nhật kịp thời lộ trình áp dụng và các hướng dẫn thực thi cụ thể từ phía EU, tránh bị động khi quy định chính thức có hiệu lực.
Kết luận
Ngành gỗ Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi bắt buộc để thích ứng với các quy định môi trường ngày càng nghiêm ngặt từ thị trường xuất khẩu. Doanh nghiệp nào đầu tư sớm vào chứng nhận bền vững và số hóa chuỗi cung ứng sẽ có lợi thế lớn để giữ vững, thậm chí mở rộng thị phần trong bối cảnh nhiều đối thủ cạnh tranh chưa kịp thích ứng.
